Tái bản lần thứ tư

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Hai Bà Trưng/ Trần Bạch Đằng chủ biên; Phan An biên soạn; họa sĩ Nguyễn Trung Tín.
Tái bản lần thứ 4 TP. Hồ Chí Minh: trẻ, 2013
94tr.; 20cm. (Lịch sử Việt Nam bằng tranh; T.6).
1. Việt Nam Lịch sử Đến 939 Sách tranh. I. Trần Bạch Đằng. II. Phan An. III. Ts:
Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
1. Vietnam History History To 939 Picture boorks.
959.7013 – dc22
H149

LỜI GIỚI THIỆU
Lịch sử nước ta từ buổi đầu dựng nước không thiếu những anh
hùng hào kiệt. Thế nhưng Hai Bà Trưng chính là những hiệt kiệt đặc
biệt trong lịch sử nước ta. Dù là phận nữ nhi nhưng Hai Bà đã xốc vai
gánh vác việc nước, đền nợ nước, trả thù nhà, khó có bậc nam nhi lúc
bấy giờ sánh bằng:
Bà Trưng quê ở châu Phong,
Giận người tham bạo thù chồng chẳng quên.
Chị em nặng một lời nguyền,
Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân.
Ngàn tây nổi áng phong trần,
Ầm ầm binh mã xuống gần Long Biên.
Hồng quần nhẹ bước chinh yên,
Đuổi ngay Tô Định, dẹp tan biên thành.
Đô kỳ đóng cõi Mê Linh,
Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta...
(Đại Nam quốc sử diễn ca)
Dẫu việc lớn không thành do kẻ thù mưu sâu kế độc, nhưng tài năng,
công lao và sự nghiệp hiển hách của Hai Bà đã được sử sách lưu danh,
ca ngợi để muôn đời ghi nhớ công ơn Hai Bà.
Những nội dung trên được truyền tải trong tập 6 của bộ Lịch sử
Việt Nam bằng tranh “Hai Bà Trưng” phần lời do Phan An biên soạn,
phần hình ảnh do Nguyễn Trung Tín thể hiện.
Nhà xuất bản Trẻ xin trân trọng giới thiệu tập 6 của bộ Lịch sử
Việt Nam bằng tranh.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

3

Hai Bà Trưng là tên gọi chung của hai chị em Trưng
Trắc và Trưng Nhị, hai anh hùng dân tộc của nước ta.
Hai Bà đã đứng lên kêu gọi anh hùng hào kiệt tứ phương
khởi nghĩa chống lại bọn đô hộ tàn bạo nhà Hán lúc bấy
giờ, giải phóng đất nước và lên ngôi vua. Nhà Hán vô
cùng căm giận, lệnh cho viên tướng tài ba lúc bấy giờ là
Tô Định quay trở lại xâm lược nước ta. Vào ngày mồng
6 tháng 2 năm Quý Mão (43), trước thế giặc quá mạnh,
Hai Bà đã gieo mình xuống dòng sông Hát tự vẫn, giữ
tròn khí tiết.

4

Năm 179 trước Công nguyên, Triệu Đà cướp nước Âu Lạc, lật
đổ triều đình An Dương vương. Thời đại Hùng vương kết thúc.
Đất nước Âu Lạc bị sáp nhập vào nước Nam Việt của nhà Triệu
và bị chia thành hai quận Giao Chỉ (vùng Bắc bộ ngày nay) và
Cửu Chân (vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh bây giờ). Triệu
Đà sai hai sứ thần coi giữ hai quận này.
5

Đến năm 111 trước Công nguyên, nhà Triệu bị nhà Hán thôn
tính. Nhà Hán lại chia vùng đất của nước ta thời đó làm ba quận:
Giao Chỉ (Bắc bộ), Cửu Chân (Thanh Hóa - Nghệ An – Hà Tĩnh)
và Nhật Nam (vùng Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên ngày
nay). Hợp với các quận khác thành bộ Giao Châu, đặt trị sở ở
Giao Chỉ là quận lớn nhất.
6

Năm thứ 8 sau Công nguyên (khoảng 100 năm sau), Vương
Mãng cướp ngôi nhà Hán, tiến hành cải cách kinh tế xã hội. Nhân
tình hình rối ren, Lưu Tú tiêu diệt Vương Mãng lên ngôi xưng là
Quang Vũ đế, tái lập nhà Hán, sử cũ gọi là Đông Hán hoặc Hậu
Hán (năm 25-220). Ổn định chính sự, nhà Đông Hán lại tiếp tục
chính sách cai trị hà khắc những vùng đất bị đô hộ, trong đó có
ba quận thuộc đất nước ta lúc bấy giờ.
7

Nhà Hán đưa những quan lại người Hán sang làm Thái thú,
Quận thừa, Đô úy thừa, để cai trị các quận. Còn đứng đầu các
huyện là Huyện lệnh hoặc Huyện trưởng, trước kia thường do các
Lạc tướng người Âu Lạc đảm nhiệm, nay nếu không thay thế bằng
người Hán thì cũng bị o ép hoặc cắt giảm quyền hành.
8

Năm 34, nhà Hán cử Tô Định sang làm Thái thú cai trị quận
Giao Chỉ. Sử cũ chép rằng: “Tô Định là kẻ tham lam, tàn bạo, thấy
tiền thì giương mắt lên”. Tô Định chọn Luy Lâu (nay thuộc Bắc
Ninh) làm nơi đặt phủ Thái thú, bắt dân chúng xây thành đắp lũy,
xây dựng dinh phủ đồ sộ. Lại bắt ép thanh niên trai tráng người
Việt sung lính để tăng cường binh lực và củng cố binh quyền.

9

Hắn còn đặt ra những chính sách bạo tàn, bắt dân ta phải cống
nộp đủ loại sản vật. Người dân, nếu không phải đi phu dịch liên
miên cũng phải xuống biển mò ngọc trai, san hô hoặc lên núi kiếm
sừng tê, ngà voi, da cọp, lông chim trả... Biết bao người bỏ xác
nơi rừng sâu nước độc, nơi biển khơi sóng bạc.

10

Không những thế, nhà Hán còn ra sức cướp bóc, vơ vét thóc
lúa, vải vóc, bắt nộp của ngon vật lạ, bắt thợ giỏi đem về nước
Hán. Trong khi đó đưa dân Hán di cư sang nước ta, chiếm đất lập
làng và ở lại sống lâu dài để dễ bề thực hiện việc đồng hóa.

11

Những Lạc hầu, Lạc tướng xưa nay vẫn cha truyền con nối nắm
giữ quyền hành, bây giờ người thì bị tiêu diệt, người bị đưa sang
Hán. Kẻ đương chức thì bị hạn chế quyền lực và bị quân lính Hán
coi thường, sỉ nhục. Quan lại người Hán ngày càng đông và nắm
giữ chủ yếu mọi quyền bính. Điều đó gây nên sự bất bình cho tầng
lớp trên của xã hội vốn có nhiều uy tín trong nhân dân Âu Lạc.

12

Nhà Hán còn buộc dân ta phải thay đổi phong tục tập quán, đổi
cách ăn mặc, đổi các lễ nghi cưới xin, tang ma... theo phương Bắc.
Người dân Âu Lạc đã phải chịu cực khổ, đói nghèo giờ đây lại bị
cưỡng bức từ bỏ phong tục truyền thống, càng thêm đau đớn, phẫn
uất. Trăm họ chỉ chờ thời cơ, nhất tề nổi dậy cứu nước cứu nhà.
13

Trong nỗi chung ấy, riêng người phụ nữ
phải chịu biết bao tủi nhục. Phần lo tính mạng
chồng, con, em bị bắt đi phu, đi lính, phần
chịu gánh nặng thuế khóa cống vật. Đã vậy
còn bị quan quân nhà Hán ức hiếp, cưỡng bức,
ngang nhiên bắt về làm tỳ thiếp. Những phụ
nữ có chí hướng đều nung nấu trong lòng ý
chí chống giặc.

14

Mê Linh vốn là đất cũ của các
vua Hùng (nay thuộc Hà Nội) có
người Lạc tướng thuộc dòng dõi
vua Hùng, uy quyền khắp một vùng
rộng lớn. Tuy làm huyện lệnh dưới
thời Hán ông vẫn giữ vững khí tiết
và một lòng yêu nước thương dân
nên được dân trong vùng yêu kính.
Vợ ông là Man Thiện - người có
cùng chí hướng với chồng.

15

Lạc tướng Mê Linh có hai người con gái là Trưng Trắc và Trưng
Nhị. Lớn lên trong tình thương yêu của cha mẹ, làng xóm, hai chị
em sớm chứng kiến cảnh lính Hán hà hiếp, cướp đoạt của cải của
dân làng. Càng yêu thương làng xóm, hai chị em càng căm thù
quân bạo ngược. Ngày ngày hai chị em vừa giúp mẹ hái dâu chăn
tằm(*), vừa luyện tập võ nghệ.
* Có người cho rằng tiếng Trưng Trắc, Trưng Nhị vốn là từ tiếng “trứng
chắc, trứng nhì” trong nghề chăn tằm dệt lụa.

16

Cạnh huyện Mê Linh có huyện
Chu Diên (nay là vùng Đan Phượng,
Từ Liêm thuộc Hà Nội). Đó là một
huyện lớn, trù phú đất ruộng, đông
đúc dân cư. Quan Lạc tướng Chu Diên
vốn người khẳng khái và hào hiệp.
Ông có người con trai tên là Thi Sách.
Chàng khỏe mạnh, giỏi võ nghệ, bắn
tên, thông minh đĩnh ngộ.

17

Lạc tướng Mê Linh và Lạc tướng Chu Diên là hai người bạn
tâm giao, thường qua lại thăm viếng nhau. Câu chuyện giữa hai
thủ lĩnh chủ yếu thường xoay quanh nỗi thống khổ của dân chúng
dưới ách thống trị tàn bạo của Tô Định và bọn quan quân nhà Hán.
Hai ông bí mật bàn cách đánh đuổi quân giặc cứu nước, cứu làng.
18

Thi Sách thường được cha cho dự bàn những lần đàm đạo cùng
Lạc tướng Mê Linh và các thủ lĩnh địa phương lân cận. Chàng
cũng sớm nuôi chí giết giặc nên cùng bạn bè ngày đêm luyện tập
võ nghệ, chiêu mộ ngày càng đông những người yêu nước.
19

20

Trong một lần cùng cha sang thăm đáp
lễ quan Lạc tướng Mê Linh, Thi Sách có
dịp làm quen với hai chị em Trưng Trắc,
Trưng Nhị. Vì có cùng tâm huyết, họ nhanh
chóng kết thân. Dần dà, tình cảm giữa Thi
Sách - Trưng Trắc đã nảy nở và ngày càng
gắn bó. Điều đó khiến trăm họ vui mừng
vì sự gắn kết giữa hai gia đình Lạc tướng
chính là sự nhen nhúm ban đầu cho một
sự nghiệp lớn lao.

21

Cũng vào những năm đầu Công nguyên, trước khi Hai Bà Trưng
dựng cờ khởi nghĩa, ở một số vùng thuộc nước ta đã có nhiều cuộc
nổi dậy chống lại ách thống trị của nhà Hán. Ở vùng đất Đông
Triều (Quảng Ninh ngày nay) có cuộc nổi dậy do chàng Hối làm
thủ lãnh. Tuy cha làm quan cho nhà Hán nhưng chàng không nhắm
mắt làm ngơ trước sự tàn bạo của chúng, đã cùng cậu là Phạm
Công Huyền tổ chức một đội quân, hoạt động chống lại quan quân
nhà Hán suốt một rẻo đất Đông Bắc.
22

Ở vùng Kẻ Sải (nay thuộc Vĩnh
Phúc), có một người con gái trẻ tuổi,
tài sắc tên là Trần Nương. Nàng bị bọn
tay chân giặc Hán dọa dẫm, định làm
nhục, bèn bỏ nhà ra đi cùng với người
bạn đời là Thiên Bảo. Hai người chiêu
mộ nghĩa sĩ hoạt động chống giặc Hán
khắp vùng trung du. Dựa vào địa thế
núi rừng hiểm trở, Trần Nương và Thiên
Bảo cùng các nghĩa sĩ đã gây cho nhà
Hán nhiều phen khốn đốn.

23

Có hai chị em ruột ở vùng Đường Lâm (nay thuộc Hà Nội), chị
là Ả Lan, em trai là Lê Tuấn rất giỏi võ nghệ. Một lần giặc Hán
đến làng thu nộp cống vật, cha của Ả Lan cùng dân làng chống
lại. Quân giặc bắt ông và hành hạ đến chết. Năm ấy Ả Lan mới
18 tuổi. Làm lễ tang cho cha xong, nàng cùng em trai kêu gọi
dân làng và các làng trong vùng liên kết cùng nhau tổ chức căn
cứ chống giặc Hán.

24

Những cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ đã khiến Tô Định và bọn quan
quân nhà Hán ăn không ngon ngủ không yên. Tô Định tức tối mở
những cuộc hành binh đánh dẹp triền miên mà vẫn không sao dập
tắt được phong trào nổi dậy của nhân dân Âu Lạc. Giữa lúc đó,
hắn được tin Thi Sách - con trai Lạc tướng Chu Diên và Trưng
Trắc - con gái Lạc tướng Mê Linh tổ chức cưới xin.
25

Thừa hiểu rằng đây không chỉ là chuyện cưới xin bình thường
mà còn là sự liên kết các lực lượng chống Hán, Tô Định lập tức
tìm cách đối phó. Trong khi dân chúng Mê Linh và Chu Diên đang
tổ chức các cuộc vui để mừng đám cưới thì Tô Định đưa quân
ào tới. Hắn bắt dân chúng giải tán và trói Thi Sách giải về trị sở.

26

Ngang nhiên dày xéo, chà đạp lên ngày lễ, phá bỏ tục lệ, bắt
trói Thi Sách, Tô Định tưởng rằng sẽ dễ dàng uy hiếp tinh thần
dân chúng. Nhưng các cuộc nổi dậy vẫn tiếp tục nổ ra ở nhiều nơi.
Hoảng hốt, Tô Định liền đem Thi Sách ra hành hình.

27

Tin Thi Sách bị Tô Định giết hại đã gây nên lòng căm phẫn
tột cùng trong dân chúng. Biết thời điểm đã tới, Trưng Trắc nén
đau thương cùng Trưng Nhị đứng lên kêu gọi dân chúng khắp
miền đồng lòng nổi dậy giết giặc cứu nước. Như chỉ chờ có thế,
các làng các chạ trong vùng Mê Linh, gái trai tự trang bị gậy gộc,
giáo mác, thành lập các đội nghĩa binh kéo về đứng dưới cờ nghĩa
của Hai Bà.

28

Chỉ trong vòng vài ngày chị em Ả Nương, Ả Nàng ở Yên Mạc
(nay thuộc xã Liên Mạc, huyện Mê Linh, Hà Nội) đã tổ chức đội
quân đông đến hàng ngàn người. Trên đường kéo về hội với quân
Hai Bà, gặp bất kỳ căn cứ nào của giặc Hán đội nghĩa binh của Ả
Nương, Ả Nàng cũng quét sạch.
29

Kéo về hội quân hưởng ứng cuộc khởi nghĩa của Hai Bà, còn
có những đội nghĩa binh tuy số lượng ít ỏi nhưng đều tinh thông
võ nghệ, cung tên và khỏe mạnh. Ba chục bạn trẻ ở làng Trung
Hậu dưới sự chỉ huy của ba anh em Cả, Hai, Ba là những người
giỏi võ nghệ, một người có thể địch lại hàng chục người đã hăm
hở về Mê Linh tụ nghĩa.
30

Một nhóm khác gần 50 nữ binh của Ả Tú, Ả Huyên ở Trang
Vân Thủy (nay thuộc huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc) rất giỏi
võ nghệ, cung tên, lại có tài chạy nhanh như gió, lúc ẩn lúc hiện
khiến quân giặc thất điên bát đảo, cũng kéo nhau về gia nhập đội
quân của Hai Bà.
31

Lại có người chỉ đến một thân một mình nhưng tài nghệ xuất
chúng, bắn trúng hồng tâm cách một trăm bước, hoặc vừa cưỡi
ngựa vừa bắn bia di động, bách phát bách trúng. Có người không
chỉ giỏi võ nghệ mà có tài điều binh khiển tướng, có tài quản
tượng... Ai cũng xin được Hai Bà thu nhận để có dịp giết giặc
cứu nước. Trong số họ về sau có nhiều người trở thành tướng tài
của Hai Bà như Lũ Lũy ở Trang Vân Lôi (Hà Nội), Nguyễn An
ở Cao Xá (Hà Nội),...
32

Ngoài vùng đất Mê Linh,
lời hiệu triệu khởi nghĩa của
Hai Bà đã được các quận
huyện lân cận nhiệt liệt hưởng
ứng. Ở phía tây, nơi có những
dãy núi điệp trùng cheo leo,
hiểm trở, có nhiều nghĩa sĩ
người dân tộc kéo về tham gia
đội quân của Hai Bà.
33

Vùng miền núi còn có các đội
nghĩa quân dưới sự chỉ huy của
Nguyệt Diện ở Tây Cốc, của Trần
Tuấn và Vương Đạo ở Phương
Trung (các vùng này thuộc Đoan
Hùng, Phú Thọ) cũng trực chỉ Mê
Linh kéo về cho kịp ngày hội quân.
34

Ở phía đông, có bà Lê Chân ở trấn
An Biên (nay là thành phố Hải Phòng),
bà Bát Nàn vốn từ Phong châu lánh nạn về
vùng Thái Bình cũng nhanh chóng tập hợp binh
sĩ, tích trữ lương thảo, xây dựng lực lượng, phất
cao cờ nghĩa hưởng ứng lời kêu gọi nổi dậy của
Hai Bà Trưng. Nghĩa quân của các vị nữ tướng
này đã đánh đuổi bọn quan quân nhà Hán, giải
phóng một vùng rộng lớn phía đông Giao Chỉ.

35

Ở phía bắc, nơi có đường bộ
thông thương với nhà Hán, có
đội nghĩa quân của bà Thánh
Thiên cùng cậu ruột ở Ngọc
Lâm (nay thuộc xã Tân Mỹ,
huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc
Giang) đã nổi dậy chiếm cứ một
vùng, nay cũng kéo về hợp với
quân của Hai Bà.

36

Về phía nam huyện Mê Linh, có các đội nghĩa quân dưới sự
chỉ huy của bà Chu Tước ở Miếu Môn (nay thuộc huyện Chương
Mỹ, Hà Nội) phối hợp với đạo quân của bà Trinh Thục (ở Ngọ
Xá, huyện Mỹ Đức, Hà Nội) cùng lúc nổi dậy tiến công các lỵ sở,
đồn trại quân Hán trong vùng...
37

Chỉ trong vòng chưa đầy một năm, mà số nghĩa binh tham
gia cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng đã đông tới hơn 5 vạn
người (dân số quận Giao Chỉ lúc bấy giờ là 740.000 người). Mê
Linh, vùng đất bản bộ của vua Hùng xưa, giờ trở nên náo nức,
là nơi tụ hội của các cánh nghĩa quân đang ngày đêm kéo về
mưu nghiệp lớn.

38

Một ngày mùa xuân năm Canh Tý, tức năm 40 sau Công nguyên
trên cửa sông Hát(*) (thuộc Hà Nội) nghĩa quân bạt ngàn đứng kín
cả các cánh bãi bồi, dưới sông neo dài những đoàn chiến thuyền
với những chiến binh tay rìu tay giáo đang đứng tề chỉnh mắt
hướng về đàn tế dựng giữa trung quân. Trong tiếng trống, tiếng
chiêng, tiếng ngựa hí, voi rống vang động. Hai Bà Trưng làm lễ
tế cáo trời đất, ra quân giết giặc cứu nước.
* Tức sông Đáy bây giờ.

39

Trước đó, có người khuyên Trưng Trắc mặc tang phục để làm
lễ xuất quân. Nhưng Trưng Trắc đã khẳng khái trả lời: “Mặc áo
tang sẽ làm mất nhuệ khí binh sĩ”. Trong bộ giáp binh sáng lấp
lánh, Trưng Trắc long trọng thề:
“Một xin rửa sạch nước nhà,
Hai xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng.
Ba kẻo oan ức lòng chồng,
Bốn xin vẻn vẹn sở công lênh này.”
(Thiên Nam Ngữ Lục - Sử ca dân gian thế kỷ XVII)

40

Sau đó Hai Bà cầu xin sự phù hộ của các vua Hùng rồi lên
voi trận dẫn đầu đoàn quân khởi nghĩa tiến thẳng về huyện lỵ Mê
Linh. Các tướng của Hai Bà cũng chia nhau, dẫn quân bao vây
huyện lỵ theo nhiều hướng khác.

41

Mê Linh lúc ấy là nơi đóng trị sở của Đô úy, cơ quan chỉ huy
quân sự trong vùng của giặc Hán. Bị bất ngờ, quân Hán hoàn toàn
bị động. Thoắt chốc huyện lỵ Mê Linh ngập chìm trong biển người.
Nhân dân trong huyện nổi dậy cùng nghĩa quân phá tan mọi đồn
binh của giặc, làm chủ huyện sở.
42

Lấy được Mê Linh, Hai Bà Trưng thừa thắng kéo quân tiến
thẳng về thành Luy Lâu, trị sở đầu não của giặc Hán, đại bản
doanh của Tô Định. Thành nằm trên bờ sông Dâu rất kiên cố bởi
quân giặc bắt dân từ nhiều nơi trong vùng về đào hào sâu, đắp
lũy cao để bảo vệ.

43

Trong thành có nhiều trại quân, tàu ngựa, kho lương, kho cỏ
cho ngựa... ngày đêm quân lính thay nhau tuần tiễu quanh thành.
Trên sông, thuyền giặc đi lại tuần thám. Việc phòng bị thành vô
cùng cẩn mật.
44

Trên đường tiến quân từ Long Biên về Luy Lâu, nghĩa quân
đã nhanh chóng đánh chiếm Cổ Loa, tiêu diệt cứ điểm phòng thủ
quan trọng của giặc Hán và chặt đứt lực lượng tiếp ứng cần thiết
của Luy Lâu.
45

Từ Cổ Loa, Hai Bà chia quân làm nhiều cánh. Một cánh do
tướng Sa Lương chỉ huy, dùng thuyền nhẹ ngược sông Đuống
để qua sông Dâu. Trên đường hành quân, thuyền của nghĩa quân
luồn lách trong các khe nước, nhánh sông nhỏ, tránh giao chiến
với thuyền giặc, bí mật áp sát chân thành Luy Lâu.
46

Đội nữ binh của nữ tướng Phùng Thị Chính vùng đất Ba Vì
được Hai Bà giao nhiệm vụ cho người cải trang thành quân Hán bí
mật trà trộn vào trong thành để dò la các vị trí và tình hình quân
giặc sau đó sẽ đánh vào phía tây Luy Lâu.
47

Một cánh quân dưới
sự chỉ huy của Ả Lã,
Nàng Đê vốn nổi dậy ở
vùng Hoài Đức (Hà Nội),
theo lệnh của Hai Bà
vòng lên mai phục phía
bắc Luy Lâu.
48